Anonim şirketlerde, anonim şirketin cezai sorumluluğu bulunmadığından yönetim kurulu üyelerinin cezai sorumluluğuna gidilir. Bu cezai sorumluluk belirlenirken yönetim kurulu üyelerinin görev tanımları ve sorumlulukları; suçun oluşmasında ihmal veya kastının bulunup bulunmadığı; şirketin çıkarlarını gözetip gözetmediği ve son olarak ticaret mevzuatı önemli faktörlerdir.
Yönetim kurulu üyelerinin cezai yükümlülükleri farklı kanunlarda tanımlanmıştır.
Türk Ticaret Kanunu: Türk Ticaret Kanunu 562. maddesi ile yönetim kurulu üyelerinin cezai sorumluluğuna gidilecek halleri belirlemiştir.
- Tutulmakla veya muhafaza edilmekle yükümlü olunan defter, kayıt ve belgeler ile bunlara ilişkin bilgilerin, denetime yetkili olanlarca istenmesine rağmen vermeyenler veya eksik verenler ya da bu denetim elemanlarının görevlerini yapmalarını engelleyenler, fiilleri daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde adli para cezasıyla cezalandırılır.
- Bununla birlikte kanunun 358. maddesine aykırı olarak pay sahiplerine borç verenler ve 395. maddesinin ikinci fıkrasının birinci veya ikinci cümlesi hükümlerini ihlal edenler de adli para cezasıyla cezalandırılır.
- 358 inci maddesine aykırı olarak pay sahiplerine borç verenler; 395 inci maddesinin ikinci fıkrasının birinci veya ikinci cümlesi hükümlerini edenler adli para cezasıyla cezalandırılır.
- 549 uncu maddede belirtilen belgeleri sahte olarak düzenleyenler ile ticari defterlere kasıtlı olarak gerçeğe aykırı kayıt yapanlar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
- Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri saklı kalmak kaydıyla, bir şirket kurmak veya şirketin sermayesini artırmak amacıyla yahut vaadiyle halka her türlü yoldan çağrıda bulunularak para toplayanlar altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
- 549 uncu maddede belirtilen belgeleri sahte olarak düzenleyenler ile ticari defterlere kasıtlı olarak gerçeğe aykırı kayıt yapanlar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
Vergi Usul Kanunu: Vergi Usul Kanunu 359. maddesiyle vergi kaçakçılığı suçunu düzenlemiş sahte belgenin tanımını yapmıştır. Anonim şirketlerde düzenlenen belgelerin gerçeği yansıtmaması örneğin satın alınan mal ve hizmetin satın alınmamış ya da bedelinin altında satın alınmış gibi gösterilmesi durumunda ilgili madde bakımından bir cezai sorumluluk doğacaktır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Anonim şirket bünyesinde faaliyet gösteren iş yerlerinde, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında alınması gereken önlemleri yerine getirmek anonim şirketin yükümlülüğüdür. Şirketin sorumluluğu, alınan bu önlemlerle çalışanların sağlığını korumak ve iş kazalarını önlemektir. İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin yönetmelikte belirtilen önlemler hiç veya gereği gibi yerine getirmediğinde, bu ihmal sonucu bir kaza meydana gelmesi halinde, yönetim kurulu üyeleri taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçundan sorumlu tutulabilecektir. Belirtmek gerekir ki bu sorumluluk iş veya hizmetin verilmesi sırasında şirket bünyesinde çalışan işçiyle birlikte bu hizmeti alan müşteriyi de kapsar. Yani mal veya hizmetin sağlanması esnasında alınması gereken önlemlerin ihmali sonucu zarar gören müşteriden kaynaklı da cezai sorumluluk doğmuş olacaktır.
İcra ve İflas Kanunu: Şirketin borca batık olması durumunda şirket yöneticilerinin gerekli önlemleri almaları ve belirli durumlarda da derhal şirketin iflasını istemeleri kanuni bir yükümlülüktür. Borca batık, şirketin mevcut borçlarını ödeyemeyecek durumda olması anlamına gelir. İcra İflas Kanunu madde 345’e göre şirket borca batık olmasına karşın şirketin iflasını istemeyen yönetim kurulu üyeleri alacaklıların şikayeti üzerine hapis cezası ile cezalandırılır.
Yukarıda bahsedilen sorumluluklar uygulamada en sık karşılaşılan sorumluluk halleri olup bu haller dışında da kanunda düzenlenmiş olması halinde yönetim kurulunun cezai sorumluluğunu gerektiren haller mevcuttur.
